|
Tot de binnencollectie behoren tekeningen, schilderijen, prenten, sculpturen, installaties en foto’s. Deze kunstwerken zijn deels zichtbaar in gemeentelijke gebouwen (stadhuis, stadskantoor, scholen, stadsdeelkantoren) en deels opgeslagen in het gemeentelijk depot. Tot de buitencollectie behoren kunstwerken die in de openbare ruimte staan of nagelvast verbonden zijn aan gebouwen of tunnels, onderdoorgangen of bruggen. De gemeente Enschede hecht veel waarde aan deze gemeentelijke kunstcollectie, omdat het gezicht van de stad Enschede erin wordt weerspiegeld. De Collectie Enschede weerspiegelt Enschede in al diens diversiteit en kwaliteit!
Het gemeentelijk kunstbezit werd afgelopen jaar verrijkt met een indrukwekkende serie foto’s van kunstenaar Gert Jan Kocken. Het kunstwerk met de titel Enschede is een bijzondere aankoop omdat het nog niet helemaal voltooid is (afbeelding 1 en 2). De serie zal bestaan uit een reeks van acht kleurenfoto’s op groot formaat waarvan de laatste nog wordt gemaakt op het moment dat de wijk Roombeek voltooid is (ca 2010). Het kunstwerk brengt op subtiele en afstandelijke wijze in beeld hoe de wijk die in mei 2000 werd getroffen door de vuurwerkramp, zich in zeven jaar weer wist op te bouwen. Na de ramp bezocht Kocken het gebied regelmatig om vanaf de kerk aan de Lasondersingel met zijn fotocamera de ontwikkelingen te volgen. Steeds koos hij voor hetzelfde perspectief, beeldkader en lichtomstandigheid.
Deze aankoop markeert een nieuw accent in het aankoopbeleid van de gemeente Enschede. Naast werk van kunstenaars die van betekenis zijn voor Enschede doordat ze bijvoorbeeld in de stad studeerden of werkzaam zijn, worden ook kunstwerken aangekocht die een relatie hebben met de stad. Het doorslaggevende criterium voor alle gemeentelijke kunstaankopen is de artistieke kwaliteit van de kunstwerken en kunstenaars. Die kwaliteit is ook bepalend bij de ontwikkeling van kunst aan de Cultuurmijl. De cultuurmijl is een wandelroute die leidt van de binnenstad van Enschede naar Roombeek. De mijl verbindt een groot aantal culturele instellingen, waaronder de twee bovenstedelijke voorzieningen die in 2008 zijn opgeleverd, het Nationaal Muziekkwartier in de binnenstad en het Cultuurcluster in Roombeek. Via een vruchtbare samenwerking met de Stichting Kunst en Openbare Ruimte (SKOR) werkt de gemeente aan een route van geluidskunstwerken: een weerspiegeling van de ontmoeting tussen muziek en beeldende kunst. Met het eerste kunstwerk langs de cultuurmijl wordt meteen goed de toon gezet, want in het voorjaar van 2009 wordt een werk van de Amerikaanse geluidskunstenaar Bill Fontana opgeleverd! Dit kunstwerk met als werktitel An acoustic journey zal te horen zijn op diverse locaties langs de route en speelt een ruimtelijk spel met de geluiden aan de mijl. Na oplevering wordt dit kunstwerk toegevoegd aan de Collectie Enschede.
Geschiedenis Collectie Enschede
Voor de tweede wereldoorlog was er nauwelijks sprake van een gemeentelijke kunstcollectie, maar vanaf het begin van de jaren vijftig zien we de Collectie Enschede geleidelijk groeien. De kunstwerken kwamen op verschillende manieren in bezit van de gemeente. Zo zijn kunstwerken verworven via galeries of kunstenaars zelf, via de Beeldende Kunstenaars Regeling (BKR) en naar aanleiding van een opdracht of een schenking.
BKR
In 1949 werd de contraprestatie door het Ministerie van Sociale zaken ingesteld. Deze rijksregeling voorzag beeldend kunstenaars van een inkomen, in ruil voor kunstwerken en/of andere artistieke diensten. In 1956 werd deze regeling vervangen door de BKR die toen onder verantwoordelijkheid van Ministerie van Cultuur, Recreatie en Maatschappelijk werk viel. In 1986 werd de BKR definitief opgeheven. Door een toename van het aantal kunstenaars barstten midden jaren tachtig menig gemeentelijk kunstbezit uit zijn voegen, zo ook in Enschede. Uiteindelijk zijn via de regeling heel wat bijzondere schilderwerken verworven, o.a. van Klaas Bernink, J.J. F Boers, Folly Klomp en Wim Kamphuis.
Fonds Kunstaankopen
Uit de inventarisboeken blijkt dat er sinds 1951 sprake is van een fonds kunstaankopen (FKA). Voor aankopen uit dit fonds liet het stadsbestuur zich adviseren door een commissie van vertegenwoordigers van het Rijksmuseum Twenthe en de AKI (Academie voor kunst en industrie). Deze commissie pleitte enerzijds voor aankopen van (inter)nationaal befaamde kunstenaars en anderzijds voor aankopen van kunstenaars uit de regio. In 1964 werd vanuit dit fonds een heel bijzondere beeldengroep van de Vlaamse kunstenaar Oscar Jespers (1887-1970) aangekocht, te zien in het Muziekcentrum. Op het gebied van de schilder- en tekenkunst is er vanuit dit fonds werk aangekocht van Ben Akkerman, Jef Diederen, Kees van Bohemen, Wim Izaks en Jan Bolink (zie afbeelding 2). Jammer genoeg werden dergelijke bijzondere aankopen tijdens de BKR-periode overschaduwd door de haast kritiekloze afname van kunstwerken. Na opheffing van de BKR werd veel meer gekozen voor kwaliteitssubsidies, jaarlijkse aankooprondes, werkbeurzen en dergelijke. Daartoe stelde het College van Burgemeester en Wethouders in 1988 de adviescommissie beeldende kunst in, om te adviseren over het aankoopbeleid en de opdrachten. Deze commissie was in wisselende samenstellingen tot 2003 actief en zorgde bij de aankopen voor een sterk accent op kunstenaars uit Enschede (ofwel studenten, oud-studenten en docenten aan de AKI). In 2006 besloot de gemeente Enschede om de adviescommissie te verruilen voor een heel vernieuwende adviesstructuur. Het gemeentebestuur heeft besloten om zich voortaan te laten adviseren door één stedelijk adviseur beeldende kunst! Deze adviseur geeft vorm aan het gezicht van Enschede als kunstverzamelaar, vanuit een eigen visie op beeldende kunst en op het gemeentelijk Collectieplan. De adviseur beeldende kunst is voor bepaalde tijd aangesteld en heeft als taak, vanuit de contouren van het Collectieplan, de samenhang binnen de Collectie Enschede en de kwaliteit van de kunstwerken te waarborgen.
Percentageregeling
In 1951 kreeg het opdrachtenbeleid een impuls door de instelling van de percentageregeling. Gemeenten werden ertoe aangespoord om bij bouwprojecten van de overheid 1% van de bouwsom te besteden aan een kunstwerk in of bij het gebouw. Hiervoor werden in Enschede in eerste instantie veel locale kunstenaars benaderd, zoals bijvoorbeeld Marie van Eyl Eitink, Jan van Eyl, Hans Morselt en Henk Schuring. Ook groeide de ambitie om kunstenaars van buiten de regio uit te nodigen. In 1953 leidde dit tot een opdracht voor het oorlogsmonument van Mari Andriessen in het Volkspark. De percentageregeling is in Enschede nog steeds van kracht. De afgelopen jaren werden bijzondere werken aan de Collectie Enschede toegevoegd. Lumen, een kunstwerk van Frank Mandersloot en W.J.M. Kok werd geïntegreerd in de Prinsessetunnel en recentelijk voorzag vormgeefster Petra Blaisse het nieuwe Nationaal Muziekkwartier van een bijzonder behang en theaterdoek. Ook het komende jaar levert Enschede een aantal bijzondere kunstwerken op die extra uitstraling zullen geven aan Enschede beeldende kunststad. Kunstenaar Michiel Kluiters werkt in de brandweerkazerne aan de Zuiderval aan een kunstwerk dat op originele wijze de tegenstelling tussen water en vuur verbeeldt. Beeldend kunstenaar Merijn Bolink markeert binnenkort met zijn Nieuwe Poort voor Enschede op de rotonde aan de Handelskade het overgangsgebied tussen wonen en werken.
Collectieplan en inventarisatie kerncollectie
Om de Collectie Enschede op waarde te kunnen schatten, heeft de gemeente in 2007 een Collectieplan vastgesteld. Dit plan geeft inzicht in de betekenis en samenstelling van de Collectie Enschede. Om de gemeentelijke kunstcollectie een helder gezicht te geven is ervoor gekozen een kerncollectie te benoemen. De contouren van de stad en van Enschede als kunstverzamelaar zullen zich daardoor nog scherper gaan aftekenen in de collectie. De vaststelling van de kerncollectie gebeurt door de stedelijk adviseur beeldende kunst op basis van artistiek inhoudelijke selectiecriteria. Het Rijksmuseum Twenthe fungeert daarbij voor de stedelijk adviseur als een belangrijk klankbord. Door in de toekomst kunst aan te kopen die de contouren verscherpen en versterken wordt het gezicht van de verzamelaar nog beter zichtbaar.
De kerncollectie is onderverdeeld in de volgende deelcollecties:
Stadsgeschiedenis
Deze collectie vormt het collectieve geheugen van de stad en is vooral van cultuurhistorische waarde. Hierin bevinden zich o.a. de burgemeestersportretten in het stadhuis, gedenknaalden en monumenten, zoals bijvoorbeeld het brandmonument van 1912 op de Oude Markt dat herinnert aan de grote brand van 7 mei 1862, die vrijwel geheel Enschede in de as legde. Maar ook het monumentale hek van Frits van Hall boven de ingang van het stadhuis dat een aantal bepalende periodes uit de Enschedese historie uitbeeldt, behoort tot de collectie Stadsgeschiedenis.
Moderne en hedendaagse kunst
Deze collectie laat zien dat Enschede en de regio een aantal bijzondere kunstenaars hebben voortgebracht of aan zich wisten te binden. Vooral door oprichting van de AKI in 1949 ontstond er in Enschede een levendig en vruchtbaar kunstklimaat! De AKI trok docenten en studenten uit het hele land aan en een toenemend aantal kunstenaars bleef na afronding van de opleiding in Enschede wonen en werken. De collectie moderne en hedendaagse kunst bestaat uit ruimtelijk werk, schilderkunst en aanverwante technieken, nieuwe media en fotografie. Dat nieuwe media en kunst in de openbare ruimte binnen het beeldend kunstbeleid de twee inhoudelijke speerpunten vormen, is ook terug te zien deze deelcollectie.
Kunst in de openbare ruimte
De deelcollectie kunst in de openbare ruimte bestaat uit werken die in opdracht van de gemeente Enschede zijn gerealiseerd, alsmede kunstwerken die werden geschonken aan de stad. Deze collectie kent op een aantal uitzonderingen na een overwegend locaal en regionaal karakter, vooral ingegeven door de wil van de gemeente om locaal talent te ondersteunen. Een accentverschuiving heeft hierin plaatsgevonden, zoals de eerder genoemde voorbeelden illustreren. De aanleiding voor het kunstwerk, de plek of situatie zal voortaan bepalen welke kunstenaar past bij de opgave.
Restauratie van de Collectie Enschede
Om de Collectie Enschede voortaan prominenter te kunnen presenteren, is het afgelopen jaar hard gewerkt om de kerncollectie te benoemen en te inventariseren. Tijdens de inventarisatie werd al snel duidelijk dat de Collectie Enschede toe is aan een grondige onderhoudsbeurt. In een tijd waarin beeldende kunst een speerpunt van het gemeentelijk cultuurbeleid vormt, kan extra aandacht en zorg voor het gemeentelijk kunstbezit niet uitblijven. De gemeente prijst zich gelukkig dat daarbij een professionele partner is gevonden in het Rijksmuseum Twenthe. De gemeente Enschede heeft het Rijksmuseum Twenthe gevraagd om een ‘quickscan’ te maken van de algehele conditie van de collectie en vervolgens een twintigtal topstukken te onderwerpen aan een grondige analyse. Omdat de collectie een bijzondere verzameling fotografie kent en dit bovendien een vergankelijk medium is, neemt de gemeente op advies van het Rijksmuseum Twenthe ook deze collectie onder de loep. Er zal komende jaren nog veel energie gestoken moet worden in een professionalisering van het onderhoud, passend bij waarde van Collectie Enschede en de grote ambities van de stad. Een belangrijke eerste stap is gezet door de kerncollectie onder te brengen in een professioneel depot in het cultuurcluster. De volgende stap behelst het schoonmaken en restaureren van een aantal kernwerken zodat de collectie nog beter gepresenteerd kan worden aan het publiek. Voor de restauratie van kunstwerken maakt de gemeente gebruik van de enorme expertise van de restauratoren van het Rijksmuseum Twenthe.
Zo wordt langzamerhand niet alleen het gezicht van de verzamelaar Enschede beter zichtbaar, ook wordt deze verzamelaar zich steeds meer bewust van haar verantwoordelijkheid voor dit bijzondere kunstbezit.
Anne Reenders is stedelijk adviseur beeldende kunst voor de gemeente Enschede.
Gert Jan Kocken – Enschede – 2001-2008- kleurenfoto op dibond.
Jan Bolink – Marathonlopers – 1947 – 1950, olieverf op doek.
Kunstenaar Jan Bolink was zeer belangrijk voor het kunstklimaat in Enschede. In een vroeg schilderij beeldt hij de eerste marathon af die in 1947 werd gehouden in Enschede. In het parcours zat een lus waardoor de eerste lopers hun achtervolgers tegemoet liepen. Juist dit moment koos Bolink uit als onderwerp voor zijn schilderij.
Merijn Bolink – Zonder titel (Tijger), 1995, sculptuur van polyester en metaal.
Dit tot de verbeelding sprekende beeld van kunstenaar Merijn Bolink wordt het komende jaar gerestaureerd zodat het gepresenteerd kan worden aan het publiek. Van dezelfde kunstenaar wordt komend voorjaar een rotondekunstwerk opgeleverd. De gemeente brengt op deze manier samenhang tussen de binnen -en buitencollectie.
"Enschede is trots op haar ‘ eigen’ Rijksmuseum. Het Rijksmuseum Twenthe is namelijk niet alleen van belang voor de beeldende kunst in Enschede en de regio, maar staat ook nationaal en internationaal zeer goed bekend. Vanwege het complete kunsthistorische overzicht dat het museum met haar kunstcollectie toont. Vanwege de kwaliteit van de collectie en de enorme expertise van de medewerkers. Maar ook vanwege het professionele restauratieatelier dat deel uit maakt van de eigen organisatie. Een dergelijk restauratieatelier is maar weinig Nederlandse musea gegeven. De gemeente Enschede stemt het daarom gerust dat zij ook voor de restauratie van haar eigen kunstcollectie een beroep kan doen op het Rijksmuseum Twenthe. Onze collectie is in goede handen."
Peter den Oudsten
|
